20 Nisan 2015 Pazartesi
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
BUDAMA TEKNİKLERİNİN DETAYLARI 5 Şubat 2015 Perşembe |
|
PARK VE BAHÇELERDE PEYZAJ YÖNÜYLE BUDAMA VE BUDAMA TEKNİKLERİ 14 Ağustos 2014 Perşembe |
BÖCEKLERDE DAVRANIŞ DEĞİŞTİREN KİMYASALLAR
Böceklerde aynı türe ait (tür içi) veya farklı türlere ait (türler arası) birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan kimyasal sinyaller, böceklerde davranış değiştiren kimyasallar olarak adlandırılmaktadır. Böceklerde iletişim maddelerini salgılayan ve algılayan bireyin, bireyler arasındaki karşılıklı ilişki, mesajı ileten kimyasalın, alıcı bireyde meydana getirdiği davranışsal ve fizyolojik tepkiler etkili olmaktadır. Bu olayda hem bu maddeyi salgılayan, hem de algılayan canlı, salgılanan madde ile iletilmek istenen mesajı bu formülden alır. Böceklerin salgıladıkları kimyasallar, ya aynı türün bireyleri ya da farklı türlerin bireyleri arasındaki iletişimi düzenlemektedirler.

Şekil 1: Kelebeklerin tür içi haberleşmeleri feromon sayesinde gerçekleşmektedir.
Bu kimyasal maddeler, iki başlık altında incelenmektedir;
1-Türler Arası Salgılanan Kimyasal Maddeler
Alleo-Kimyasallar:
a- Allemonlar (Yayıcılar): Bazı böcek türleri kendilerini, diğer türlere karşı savunmak veya diğer böcek türlerinden yararlanmak amacıyla kimyasal maddeler salgılarlar, işte salgılanan bu tür kimyasal maddelere allemon denilmektedir.
b- Kairemonlar (Alıcılar): Bazı böcek türleri tarafından salgılanırlar. Fakat bu tür salgılar, böceklerin kendi doğal düşmanlarını çekmektedirler, işte kendilerine zararlı olan bu kimyasallara da kairemone denilmektedir.
c- Synomonlar: Bu sinyal feromonları, sekonder metabolizma içinde bulunurlar ve alleo kimyasal maddeler altında toplanırlar. Alıcı bir reaksiyona neden olmakta, hem verici hem alıcı için faydalı olmaktadır.
2-Tür İçi Salgılanan Kimyasal Maddeler
Feromonlar:
Böcekler tarafından dış çevreye salgılanıp, hususi bir reaksiyon meydana getiren ve aynı türün fertleri tarafından hissedilen maddelere feromon denir.
Böceklerin beslenme, çiftleşme, savunma, gizlenme, kaçma vb. davranışlarını belirlemede etkilidir. Feromonlar bir başka ifadeyle, aynı türe ait bireylerin birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan kimyasal sinyallerdir.
Feromonlar;
1-Doğal olarak salgılananlar,
2-Doğal olarak salgılanmayanlar, (botaniksel ve sentetik bileşikler) olmak üzere iki bölüme ayrılmaktadır.
1-Doğal olarak salgılanan feromonlar, spesifik (özellikli) olarak şu şekilde sınıflandırılmaktadır;
1.1-İz- İşaret feromonları,
1.2-Koklama yoluyla etki eden cinsiyet feromonları,
1.3-Koku yoluyla etki eden diğer cinsiyet feromonları,
1.4-Aphrodisiaclar,
1.5-Alarm feromonları,
1.6-Bir araya gelme - toplanma feromonları,
1.7-Seksüel olgunluğun kontrolü ile ilgili feromonlar,
1.8-Sosyal yaşayan böceklerin kraliçe yetiştirilmesi ile ilgili feromonlar (arılar ve karıncalar).
1.1-İz- İşaret feromonları: Bir birey tarafından bırakılan kimyasal madde izleri, diğer bireyler tarafından hissedilerek davranışsal cevaplar verilmektedir. İz-İşaret feromonları havaya bırakılan iz-işaret ve toprağa bırakılan iz-işaret olmak üzere iki kısımda incelenmektedir. Havaya bırakılan iz-işaretler; uçan böcekler tarafından bırakılırlar. Toprağa bırakılan iz-işaretler; toprağa ya da böceğin gezdiği ortamlara bırakılmaktadır. Feromon, toprak yüzeyine gözcülük görevini üstlenen birey tarafından yuvaya dönerken bırakılmaktadır (karıncalar, arılar).
1.2-Koklama yoluyla etki eden cinsiyet feromonları: Bu sınıfa giren feromonlar, çiftleşmek için karşı cinsiyetteki bireyleri bir araya getirmede önemlidir. Cinsiyet feromonları daha çok dişi tarafından çıkarılmakta ve erkeği çekmektedir. Buna karşılık erkek bireyde cinsiyet feromonu çıkartmakta ve dişiyi etkileyebilmektedir.
1.3-Koku yoluyla etki eden diğer feromonlar: Bu gruptaki feromonlar bireyleri gıda kaynağına veya yuva girişi gibi özel yerlere çekmektedir. Bu gruptaki feromonlar türe ya da kokuya özelleşmişlerdir. Bunlar, tür kokusu, cins tanıma kokusu, topluluk kokusunu içeren ve sosyal böceklerde bireyler arasındaki gıda değişimini uyaran salgılardır.

Şekil 2: Sosyal yaşayan böceklere örnek olarak karıncalar ve arılar verilmektedir.
1.4-Aphrodisiaclar: Eşeylerden biri ya da diğeri tarafından salgılanan maddelerdir. Çoğunlukla erkek bireyler tarafından salgılanmaktadır. Bu maddeler ile bir araya getirilen erkek ve dişiyi çiftleşmeye hazırlamaktadır.
1.5-Alarm feromonları: Koklama yolu ile etki eden bir feromondur. Bu feromonlar sosyal yaşayan böceklerde görülmektedir (karıncalar, bal arıları vb.). Feromonlar genellikle işçiler tarafından salgılanır. Memeli türlerde en belirgin alarm feromonları yaşam alanlarını belirlemek amacıyla, belirli yerlere idrarla karışık olarak verilmektedir.
1.6-Bir araya gelme - toplanma feromonlar: Birçok böcek korunma, çiftleşme ve diğer bazı amaçlar için bir araya gelmektedirler. Bu tür toplanmalar bir türden veya birkaç türden oluşabilmektedir. Sosyal yaşayan böceklerden karıncalar, arılar ve termitler sürekli olarak bir arada yaşamayı sağlayan feromonlar, kraliçe ve işçiler tarafından ya da diğer topluluk bireyleri tarafından salgılanmaktadır.
1.7-Seksüel olgunluğun kontrolü ile ilgili feromonlar: Sosyal yaşayan böceklerin çoğunda ve bazı toplu yaşayan böceklerde seksüel olgunluk, topluluk içindeki bireylerin oluşturduğu feromonlardan etkilenmektedir. Bazı türlerin olgunluğu engellenmekte veya geciktirilmektedirler. Bazılarında da çöl çekirgesinde olduğu gibi çabuklaştırılmaktadır.
1.8-Sosyal yaşayan böceklerin kraliçe yetiştirilmesi ile ilgili feromonlar (arılar ve karıncalar): Bu feromon sınıfı da yine toplu olarak yaşayan böcek türlerinin, arılarda ve karıncalarda kraliçe yetiştirilmesi için salgılanan feromondur.
2-Doğal olarak salgılanmayan (Botaniksel ve sentetik) bileşikler: Bu sınıftaki feromonlar tamamen laboratuar ortamında üretilmekte, doğal olarak salgılanan feromonların özelliğini taşımaktadır. Zararlılar ile mücadelede, doğal olarak salgılanan feromonların yerine geçecek olan sentetik feromonlar laboratuar ortamında üretilerek tarım ve ormancılıkta zararlılarla mücadele edilmektedir.

Şekil 3: Biyoteknik mücadelede kullanılan Feromon tuzaklarından bir örnek
Bunlar da şu şekilde sınıflandırılmaktadır.
2.1-Besin cezbediciler,
2.2-Uzaklaştırıcılar,
2.3-Engelleyiciler (yumurtlamayı, beslenmeyi engelleyiciler).
2.4- Juvenil hormon, juvenil hormon analogları,
2.4.1-Embriyo gelişmesini engelleme,
2.4.2-Polimorfizmi engelleme,
2.4.3-Gömlek değiştirmeyi engelleme,
2.4.4-Diyapozu etkileme,
2.4.5-Metamorfozun engellenmesi,
2.4.6-Gelişmeyi teşvik etme,
2.4.7-Üremeyi engelleme,
2.4.7.a-Üreme üzerinde dolaylı etkiler,
2.4.7.b-Üreme üzerine dolaysız etkiler,
2.5-Paraferomanlar (sentetik feromonlar), olarak sınıflandırılmaktadır.
Feromonlar, aynı türün bireyleri arasında etkili olmakta ve kimyasal sinyallerin niteliğine göre bireylerde davranış değişiklikleri meydana getirmektedir. Böceklerin buluşma sebeplerinden en önemlisi, böceklerin salgıladıkları kimyasal maddelerdir. Eşeysel çekici feromon genellikle dişi tarafından salgılanmakta ve çiftleşmek için erkeği çekmektedir.
Böceklerin salgılamış oldukları bu kokuların analizi yapılarak laboratuar ortamında sentetik veya doğal yollardan tuzak preparatları elde edilmektedir.
Feromonlar türe özgü cezbedici ve çekici kokular olduklarından doğadaki diğer canlılara zarar vermezler. Kimyasal maddelerin seçici olmaması kadar feromonlar seçici bir zirai mücadele metodudur. Hedef canlı dışında, hiç bir organik ya da inorganik maddeye zarar vermezler. Feromonlar mücadele edilecek zararlının varlığının ya da yokluğunun ortaya çıkmasında rol oynar. Bu sayede yapılacak mücadele belirlenmiş olur.
Elde edilen bu sentetikler (preparatlar) asılan feromon tuzakların içerisine yerleştirilmesine müteakip zararlı böcekler, bu tuzaklar sayesinde yakalanarak çoğalmalarının önüne geçilmektedir.
Feromon tuzakları kullanım kolaylığı olan, çevreye her hangi bir zararı olmayan ve birçok mücadele yöntemine göre ucuz olan bir yöntemdir.
Feromon ile tesis edilen biyoteknik mücadelede, belirli bir zararlının uçuş etkinliği ile ilgili bilgiler kolayca elde edilebilir. Bu durumda mücadele daha etkili ve verimli olmaktadır. Zararlının varlığı veya yokluğunun tespitinde; bitkilerin kontrolü için, zaman harcamaya ve uzmandan bilgi alınmasına gerek kalmaz. Yapılacak işlemler, yakalanan zararlı sayım sonuçlarına göre değerlendirilerek mücadele şekli belirlenebilmektedir.
Her böcek türünün çıkardığı eşeysel koku farklı olduğundan, mücadele yapılacak zararlının türüne göre farklı feromonlar kullanılmaktadır.
Araştırmalar sonucunda kelebeklerin cinsiyet feromonları, ormancılıkta kabuk böceklerinin kompleks haberleşme sistemleri ve biyolojik araştırmalarının temel objesini oluşturmaktadır.
Sentetik olarak üretilen doğal cinsiyet feromonlarının tarım ve ormancılıkta, böcek zararını önlemede kullanılması yeni bir çalışma olmasına rağmen hızla gelişme göstermektedir.
Feromonların mücadele amaçlı kullanımının iki uygulama şekli vardır:
1- Kitle Yakalama Tekniği:
Alanda zararlı olan böcek türünün erkeklerinin tamamını yakalandığında veya erkek popülasyonunu baskı altında tutarak, dişilerle çiftleşemeyeceği için, üreme olmaz. Bu yöntemin başarılı olması için popülasyon yoğunluğunun düşük veya orta düzeyde olması, uygulamanın, zararlının popülasyonunun oluşmaya başlamadığı erken dönemde yapılması ve birim sahaya asılacak tuzak parametresinin (ağaç/tuzak, dekar veya hektar/tuzak) önceden saptanmış olması gerekir. Ayrıca izolasyon da gereklidir. Her böcek türüne karşı etkin bir yöntem olmayıp Dünyada Rhagoletis cerasi L, Bactrocera oleae Gmel. ve kısmen Cydia pomonella L.na karşı başarılı sonuçlar alınmıştır. Ülkemizde de bazı zararlılara karşı olumlu çalışmalar sonuçlandırılmıştır. Başlangıçta da belirtildiği gibi bu yöntemin her zararlıya karşı uygulanması olası değildir.
Zararlılara karşı kitlesel tuzaklamaların başarısını kısıtlayan faktörler aşağıdaki gibi sıralanmaktadır.

Şekil 4: Rhagoletis cerasi L.
1. Yeni bulaşmalara açık yetersiz izolasyon,
2. Yüksek popülasyon yoğunluğu,
3. Her iki seksi çeken feromon+besi cezbedicisi kombinasyonunun eksikliği (Ülkemizde Lepidopterlere (kelebeklere) karşı yapılan uygulamalarda bu husus ihmal edilmiştir.),
4. Ağaç başına, birim alana v.b. asılacak tuzak adedini belirleyen parametrenin yetersiz olması.
5. Yapışkan tablanın kirlenmesi
2-Şaşırtma tekniği:
Feromon yayıcılar veya elle asılabilir feromon yayıcılar kullanılarak, feromon kokusunun yüksek miktarlarda arazi ortamına yayılması suretiyle böcek davranışları değiştirilir. Örneğin aynı türe ait erkek ve dişinin birbirini bulamaması nedeniyle, çiftleşme olmaz. Üreme olmadığı için böceklerin popülasyon seviyesi düşer ve bunun sonucunda zararlının etkinliği azaltılmaktadır.
Zararlıların biyolojik, fizyolojik ve davranış özellikleri üzerine etkili olan bazı yapay ve doğal maddeleri kullanarak çiftleşme, beslenme, barınma gibi normal özelliklerini bozmak suretiyle, uygulanan yöntemlere biyoteknik yöntemler denmektedir. Bu yöntemin en büyük avantajı, türe özgü bir mücadele olmasıdır.
Zararlılarla Mücadelede Biyoteknik Yöntemlerin Avantajları;
1-Yüksek derecede özellikli oluşu,
2-Çevre koşullarına yüksek derecede adapte edilebilir olması,
3-İnsan sağlığı ve çevre üzerinde arzu edilmeyen hiçbir yan etkisinin olmaması,
4-Ekolojik koşullar yönünden güvenilir olması,
5-Uygulanması basit,
6-İlaç kullanıma göre, oldukça güvenli bir işlem,
7-Özellikle kimyasal ve biyolojik yöntemleriyle entegre edilebilmeleridir.
Zararlılarla Mücadelede Biyoteknik Yöntemlerin Dezavantajları;
1-Her türlü zararlıya karşı aynı derecede uygulanabilir olmaması,
2-Özellikle başlangıç yatırımlarının yüksek, buna mukabil uygulama süresinde ekonomik olması,
3-Popülasyon yoğunluğunun yüksek olması halinde etkilerinin nispeten düşük olmasıdır.
Biyoteknik mücadelede dikkat edilecek en önemli husus, böceklerin üreme dönemlerinin tespit edilmesidir. Kabuk ve diğer böceklerinin uçma zamanları mevsimsel şartlara göre değişmektedir. Böceğin uçma zamanını öğrenmek için genel uçma zamanından 2-3 hafta önce tuzaklar araziye asılmalı ve sık sık takip edilerek böceğin o bölge için uçma zamanı tespit edilerek kayıt altına alınmalıdır. Bu çalışma daha sonraki yıllar için rehber olacaktadır.

Şekil 5: Bir böceğin yaşam evresinin şematik görünümü.
Her döl için ergin çıkışı genellikle toplu olur. Eğer, zararlı böceklerin her dölü için toplu çıkış zamanını bilir, bundan yedi (7) gün sonra çiftleşme, yumurta bırakma ve yumurtanın açılması için gereken süre, kısaca böcek yumurtalarının açıldığı zaman tam olarak tespit edildiğinde, mücadelede başarı oranı artacaktır.
KELEBEK FEROMONLARIN BİYOLOJİSİ VE KELEBEK FEROMONLARI
Kelebeklerin bazı türlerinde; duyu organlarının, makroskobik ve mikroskobik ölçüleri cinsiyete göre farklılık göstermektedir. Kelebeklerde koku alma görevini, antenlerdeki Sensillalar üstlenmiştir.
Cinsiyet feromonları erkeklerde antenlerde bulunan sensillalarda algılanmaktadır. Bu nedenle pek çok araştırıcı erkek kelebek bireylerinde dişilere oranla daha büyük antenlerin bulunduğu kanısına varmışlardır. Yapılan incelemeler, erkek kelebeklerin antenlerindeki sensilla sayısının dişilere oranla daha fazla olduğu belirtilmektedir.
Histolojik (Doku bilimi) araştırmalar, dişi kelebeklerin abdomen (karın bölgelerinde) segmentlerinde özel koku bezleri bulunduğunu ortaya koymuştur. Dişi kelebekte cinsiyet feromonu salgılayan bu koku bezleri morfolojik olarak farklılık göstermektedir.
Feromon salgılama pozisyonuna geçen dişi kelebek, abdomenini ritmik hareketler yaparak epitel bezlerinin yüzeyinin tahrik edecek şekilde pompalama hareketleri yapar. Aynı zamanda, konduğu yerde kanatlarını hızlı titreşimlerle sallayarak koku moleküllerinin havaya aynı oranda dağılmalarına yardımcı olur. Aynı türün erkekleri antenlerdeki alıcı tüylerle bu kokuyu algılarlar. Önce antenlerini hızla sallayan erkekler kanatlarıyla da titreme hareketleri başlatırlar, daha sonra havada helezonik ve zig zaglı bir yol çizerek koku kaynağına doğru uçarlar.
Erkek ergin kelebeklerin koku kaynağını bulabilmesi için, feromon partiküllerinin devamlı olarak havaya salınması gerekmektedir. Erkek fertler feromon dalgalarını algılar algılamaz hemen harekete geçerler. Bu esnada erkek bireyler feromon kaynağını bulabilmek için farklı uçuş şekilleri gerçekleştirirler. Birçok Lepidoptera (kelebek) türlerinde dişilerin günlük feromon üretim düzeni, erkelerin günlük dişi arama uçuş düzeyine paraleledir. Lasiocampidae, Bomyxidae ve Saturnidae familyasına mensup dişi bireyleri, erkekleri belirli bir uzaklıktan çekebilme özelliğine sahip kokular çıkarırlar. Çiftleşmek için iki cinsiyetin bir araya gelmesinde görme ve işitme duyularının etkileri zayıf olduğundan, çekici maddeler yani feromon daha çok önemli olmaktadır.
YARARLANILAN KAYNAKLAR
1-BÜYÜKGÜZEL, E. ve diğerleri 2006
Karaelmas Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Zonguldak, Türk Biyokimya Dergisi. Yayın tarihi 21 Aralık, 2006
2-İNANÇ, S.-, LAZ, B. 2001
KSÜ Orman Fakültesi,Orman Mühendisliği Böl., Kahramanmaraş.
Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, cilt 4, sayı 2
3-KOVANCI, O.B. - PEHLEVAN, B.
Uludağ Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü.
4-Orman Genel Müdürlüğü, Orman zararlıları ile mücadele Daire Başkanlığı kayıtları (2014).
5-YILDIZ, Y. 2014
Bartın Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Orman Mühendisliği Ana Bilim Dalı Uzaktan Eğitim Tezsiz Yüksek Lisans Ana Dalı, Feromon Teknolojisi ve Ormanlarda Kullanımı dersi, ders notları.
HAZIRLAYANLAR;
İsmail ERSOY: Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Bakanlık Müşaviri. Orman Mühendisi, Sakarya.
Kerem ÖZDEMİR: Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, Sakarya Orman Bölge Müdürlüğü, Sakarya Orman Fidanlık Müdürlüğü, Orman Mühendisi, Sapanca Orman Fidanlık Şefi.
A substance which is excreted by insects to the external environment, forming a particular reaction and felt by the members of the same species called pheromone. It is effective in determining behaviors of them such as; feeding, mating, defense, hiding, escaping etc. Pheromones, in other expression; chemical signals that allows to communicate individuals of the same species with each other.


