2 Ağustos 2017 Çarşamba
Prof. Dr. Şevket ALP
Yüzüncü Yıl Üniversitesi
Peyzaj Mimarlığı Bölümü
Genellikle üç metrenin üzerinde boy yapabilen ağaçlar; odunlaşmış gövdesi, çok sayıda dalları ve tepe tacı bulunan, uzun ömürlü bitkilerdir. Ağaçlar, doğal ortamın canlıların yaşamına uygun olması ve bu dengenin sürdürülmesinde, önemli işlevlere sahiptir. Bu işlevlerin başında: oksijen üretmek, havayı temizlemek, zararlı ışınları önlemek, toprak kaymasını engellemek, hayvanlara yuva olmak gibi birçok işlev sıralanabilir.
Yaşam sürecinde, temsil ettikleri tür ve bulundukları yetişme ortamının özelliklerine göre, büyüyüp gelişen ağaçlar, zaman içinde farklı yaş ve boyutlara ulaşırlar. Bazı ağaçlar, alışılmışın ötesinde uzun süre yaşayarak, anıt ağaç niteliği kazanırlar. Doğal yapısı ve türüne özgü genel özelliklerini koruyarak gelişen anıt ağaçlar, zamanla türünün önemli temsilcileri haline gelirler.
Van ve çevresindeki toplumlar, tarihin ilk dönemlerinden itibaren, Van Gölü havzasında bahçe kurma çalışmalarına önem vermiştir. XIX. yüzyılın sonlarında havzada, bağlar ve bahçeleri ile ün salmıştı. Bahçelerde, başta "ceviz" olmak üzere çeşitli meyve ağaçları yetiştirilirdi. Bu bahçelerden bugüne gelen, tek olarak yaşayan ve bu uzun süreli yaşamında tarihi olaylara şahit olmuş, toplumsal hafızada yer almış veya nitelik kazanmış anıtlaşmış ağaçlara rastlamak mümkündür.
Vanın Edremit, Gevaş ve Bahçesaray ilçelerinde, ilginç hikâyeleriyle bilinen heybetli ceviz ve kaysı ağaçları tespit edilmiştir. Bunların başında Gevaş-İkizler köyünde yaşayan Ermenilerden kaldığı ifade edilen, boyu 15 m ve çapı 215 cm olan, yaklaşık 250 yaşındaki "Muğsi Cevizi" bulunmaktadır. Aynı köyde bulunan, 10 m boyunda, 170 cm çapında ve yaklaşık 200 yaşındaki "Kör Ceviz"; meyveleri çürük olduğu için bu adı almıştır. Bahçesaray ilçe merkezinde, "Yalan Ağacı" adıyla anılan ceviz ağacı, yaklaşık 200 yaşındadır. Yanındaki çay ocağına gelenlerin ziyaret yeri olarak bilinen ağaç, burada, halka yapamayacakları vaatlerde bulunan siyasetçiler nedeniyle bu adla anılmıştır. Van-Bahçesaray toplum hafızasında önemli yeri olan Yalan Ağacı, daha sonra kesilerek yerine cami yapılmıştır. Edremit ilçe merkezinde tarihi bahçelerden kalma ilginç şekilleri ile 150 yaşının üzerinde kaysı ağaçları bulunmaktadır.
ANIT AĞAÇLARDA TESPİT EDİLEN BAŞLICA SORUNLAR
Ağaçlar yaşam sürecinde, doğal olarak köklerini belirli toprak derinliğine göre ayarlar ve yayar. Bu nedenle, ağacın taç izdüşümünde yapılan kazı-dolgu işlemi, köklere doğrudan ya da dolaylı zarar veriyor. Tahribatın boyutuna bağlı olarak, devrilme tehlikesi gösteren ağaçların kuruyan dalları kesilip uzaklaştırıldığından ağaçlar özelliklerini kaybetmesidir.
Şehir merkezindeki anıt ağaçlar, aydınlatma-elektrik-telefon hatları nedeniyle, zaman zaman sert budanmalara maruz kalmakta; bu işlem sonucunda, kuruma veya biçim kaybetme sorunu yaşaması gösterilebilir.
KORUMA ÖNERİLERİ
Anıt ağaçları, olumsuz etkilerden korumak ve ömrünü uzatabilmek için, aşağıdaki öneriler geliştirilmiştir:
- Ağaçlar genellikle özel mülkiyet altında olduğundan mülkiyet sorunu çözüldükten sonra ağacın korunması konusunda bir protokol oluşturulmalıdır. Böylece her türlü etkiye karşı korunma altına alınış olacaktır.
- Ağacın, kök koruma bölgesi tanımlanmalıdır. Kök koruma bölgesi, genellikle ağacın taç izinden beş metre daha ilerde belirlenmelidir.
- Ağaçların koruma bölgesi belirlendikten sonra ağaçların adı etiketlenmeli, ardından ağaçların etrafında bulunan diğer çalı ve ağaççıklar kesilerek etrafı temizlenmeli ve etrafı çevrilerek hayvan ve insan girişi sınırlandırılmalıdır.
- Ağaç sağlıksızsa, bunun nedenleri araştırılmalıdır. Sorun, olumsuz büyüme ortamına bağlı ise koşulların iyileştirilmesine çalışılmalıdır. Toprak koşulları bozulmuşsa, ağacın sağlıklı olup olmamasına bakılmaksızın, toprakta iyileştirme işlemleri uygulanmalıdır.
- Olumsuz hava koşullarında, anıt ağaçların kovuklarına sığınanlar veya bölge çocuklarının yaktığı ateş, ağacın diri odun kısımlarının kurumasına neden olduğu tespit edilmiştir. Bu koşullarda, anıt ağaçlarında çürümeler görülmektedir. Bu sorunu çözmek için, ağaçlarda mantar üremesi engellendikten sonra kovuğun içine girilmemesi için gerekli önlemler alınmalıdır. Bu amaçla, kovukların içi doldurulmalıdır. Bu işlem yapılırken toksik olmayan malzeme kullanılmalıdır
SONUÇ
Bölgenin tarihi ve kültürel zenginliğine katkı sağlayacak çok sayıda anıt ağaç bulunmaktadır. Bu nedenle bölgemizde bulunan anıt ağaçların, bilimsel ve kültürel alanda tespit çalışmalarını en kısa zamanda tamamlandıktan sonra, Vanın anıt ağaç envanteri çıkarılmalı ve konuya ilişkin koruma ve yönetim programları hazırlanmalıdır.
Bunu yapmadığımızda, alışılmışın ötesinde, yılların izlerini taşıyan görkemli görünümleriyle yaşadıkları çevrede ilgi ve saygı uyandıran; geçmişle günümüz ve günümüzle gelecek arasında bağ kurmamıza yardımcı bu ağaçlar kaybedildiğinde yeniden kazanılması veya telefi edilmesi mümkün olamayacaktır.
Bu yüzden, bölgede hızlı bir tespitten sonra anıt ağaçların mevcut ekolojik koşulları dikkate alınarak hazırlanacak olan yönetim planlarının ardından gerekli olan bakım ve koruma önlemleri alındığında, anıt ağaçların gelecek nesillere daha sağlıklı aktarılması mümkün olabilecektir.
KAYNAKLAR
Alp, Ş., 2017. Anıt Ağaçlar, Bağbahçe Dergisi, Sayı: 71, S. 18-20
Asan, Ü. 1999. Çevre Koruma ve Anıt Ormanlarımız, Tabiat ve İnsan Dergisi, Sayı: 2, S. 17-26.
Lonsdale, D. 2013. (ed.), Ancient and other veteran trees: further guidance on management, London,
Since the early days of history, Van and its surrounding communities have emphasized the importance to establish gardens in the basin of Van Lake. At the end of the XIX. century, Lake Van basin was famous with vineyards and gardens. In the gardens, various fruit trees, especially "walnut", were grown. It is possible to come across monumental trees in these gardens that come to this day that living alone, witnessing historical events in this long-lived life, participating in or qualifying in social memory.
