TÜRK BAHÇE SANATI

TÜRK BAHÇE SANATI
  Prof. Dr. Murat YAZGAN
  17 Aralık 2016 Cumartesi
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
POSTMODERNİZM KAVRAMI VE PEYZAJ MİMARLIĞINDA POSTMODERNİZM
22 Aralık 2016 Perşembe

 

Türk bahçesinin biçimlenmesinde bitkisel materyal, doğaya karşı saygı ve doğal öğelere verilen önem ile en önemli eleman olarak karşımıza çıkmaktadır. Farklı bir deyişle temel belirleyiciler yaprak döken ve ibreli ağaçlar, meyve ağaçları ve çiçek olmuştur.

Her türlü bahçenin kurgusunda ağaç ve süs olmanın ötesinde fayda veya önem veren bir anlayışla kendisini göstermiş ve bu nedenle çiçekler kadar önemsenmiştir. Geometrik ve mimari bahçelerde ağaç, genellikle partnerlerin dışında tutulmuş olan ağaçlar, doğal bitki örtüsü ile beraber yetiştiriliş ve tasarımın temelini oluşturmuştur.

Osmanlı bahçelerinde ağaç, daima doğal gelişiminde serbest bırakılmış, hiçbir zaman topiary gibi budama sanatı ile zorlayıcı biçimlere sokulmamıştır.

Çiçeklerin kullanımında ise geometrik olarak tasarlanmış yollar veya duvarcıklar ile çevrilmiş çiçeklik zeminleri, yani partnerleri ön plandadır. Bu partnerler ayrı ve yükseltilmiş zemin ya da yastıklar içinde, birkaç metreden daha büyük olmayan ve tarlanın içine basmadan bakabilecek biçimde yerleştirmiştir. Çiçeklerle oluşturulan bu alanlar arasında yürüyüş için alanlar bırakılmış. Bu alanlar ara yolları oluşturmuş ve çiçeklerin dört bir tarafını sarmışlardır. Ara yollar, ana yollardan farklı olarak, dövme toprak olarak bırakılmış veya kum, çakıl, bazen de malta taşlarıyla döşenmiştir.

Türk bahçesinde batı bahçe örneklerinde olduğu gibi desen oluşturma eğilimi yoktur. Çiçek kullanımında dikkat çeken, havuz ve yapı yakın çevrelerinde (konutun yakınlarında özellikle gül) tek tür olarak tarhlar biçiminde kullanılmalıdır.

Süsten ziyade mantık ve faydaya önem veren Türk bahçelerinde çiçek kadar meyve ağaçları ve sebze bahçeleri oluşturulmuştur. Bir yandan renk etkisi ve gölgelerinden yararlanılan ağaçların, diğer yandan meyveleri kullanılmıştır. Bahçelerde sebze üretimi ile de sarayın, konutların gıda gereksinimleri karşılanırken ürünlerinin fazlası satılarak elde edilmiştir.

Lalelerin açmasıyla başlayan bahar bayramı ile beraber bahçelerde süsleme ve aydınlatma amaçlı fenerlerin kullanıldığını anlatan Petis de La Croix, III. Ahmed’in özellikle gül, karanfil, leylak, yasemin ve laleye karşı ilgisi olduğunu belirtmiştir.

Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait çeşitli belgelere göre (933/1526-27) has bahçe Kefe Lalesi ile beraber türü belirtilmeyen çok sayıda çiçek alındığı ve bununla birlikte yasemin sandıkları ve karanfil avlusundan söz edilmektedir. Yine aynı döneme ait başka bir belgeye göre helvahanesine gül veren Üsküdar, Göksu, Çubuklu, Haydarpaşa, Fener Bahçesi gibi bahçelerin isimleri verilerek, her bahçenin verdiği bir miktarda belirtilmiştir (Atasoy, 2002).

Saray bahçelerine 1576 yılında Halep’ten sümbül soğanı, 1592 yılında Edirne’den 400 kantar kırmızı gül ve 300 kantar sakız gülü fidanı gönderilmesi bu bahçelerin bitkisel materyal olarak oldukça zengin olduğunun göstergesidir. Osmanlılar çiçek açmış meyve ağaçlarını çiçekler kadar çok sevmiş, bahçelerinde kullanmışlardır. Bu bahçelerde yetiştirilen çiçek fazlasının kentte 100’ün üzerinde olan dükkanlarda satıldığı yine kayıtlardan anlaşılmaktadır (Atasoy, 2002).

Evahir- i Cahir belgelerine göre Osmanlı Hasbahçelerine İzmit, Karamürsel, Yalova’dan çınar, diş budak, ıhlamur, karaağaç, çitlembik, meşe, defne, erguvan ve ahlat ağaçlarının taze fidan halinde getirildiği anlaşılmaktadır (Erdoğan, 1961).

Osmanlı’da bostancı ocağı bahçelerle ilgili görevlendirilmiş ve bu ocakta Hasbahçe ve hassa bostancıları olarak 2 grup olarak yapmışlardır. Tarihi belge ve fermanlar yardımıyla mevcut Türk bahçeleri değerlendirildiğinde özellikle saray bahçelerinde en sık ve yoğun bazı bitkiler Fidana göre (1987) şöyledir:

·         Araucaria araucana (Şili arokaryası): Güney Amerika’da Şili’de ve Ant Dağlar’ında yetişen, erkeklere 40-50 metre yüksekliğinde olan ağacın dişilere ise 15-20 metre civarındadır. Diğer türlere göre soğuğa dayanıklı olan bu bitki için Marmara Bölgesi en uygun yetişme alanıdır. Saray bahçelerinde görkemini koruyan ağaçların başında gelen bu ağaç daha çok soliter olarak kullanılmıştır.

 

·         Cunninghania lanceotata: Ana vatanı Güneyi Çin ve Formoza olan ağaç, yaz-kış yeşildir ve hafif gölge yerlerde yetişmektedir. İyi gelişmesi için nispi nemi yüksek, ılıman iklimler uygun olup Dolmabahçe Sarayı’nda 2 adet bulunmaktadır.

 

·         Magnolia grandiflora (Manolya): Türk bahçelerinde sıklıkla rastlanan Manolyalar yaprakları, çiçekleri ve kırmızı tohumları ile bahçelere güzel ve estetik görünüm sağlar. Genelde soliter olarak kullanılmış bitkilerdir. Marmara Bölgesi’nde ve Boğazın iki tarafındaki bahçelerde çok sayıda bulunmaktadır. Mayıs ve haziran aylarında yeşil yaprakların arasındaki beyaz çiçekleri ve güzel kokularıyla dikkat çekerler. İstanbul Dolmabahçe Sarayı bahçesinde 100 yaşın üzerinde Magnolia grandiflora ağaçları bulunmaktadır.

 

·         Magnolia stellata (Manolya): Manolyanın bir başka türü olan bu ağaç genelde yeşil alanlarda soliter olarak kullanılmıştır. 20 m kadar boylanabilen ağaç mart ayı ortalarından itibaren M grandijlora’nın çiçeklerinden daha küçük kokulu çiçek açmaktadır. Dökülen çiçeklerin yerini ise yeşil yapraklar almaktadır.

 

·         Cedrus sp. (Sedir): Bir diğer adı da Kadran Ağacı olan sedirin vatanı Anadolu, Kıbrıs, Himalaya ve Kuzey Afrika’dır. Yerden itibaren dallanan ağaç, yeşil alanlarda soliter olarak kullanılmaktadır. Genç fidanları piramit biçiminde gelişen, uzun ömürlü, uzun dallı, ibreleri sık ve koyu renkli bir ağaçtır. Çok çabuk büyüyerek 30-40 m’ye kadar yükselebilmektedir.

 

·         Pinus pinea (Fıstık Çamı): Türkiye’de Ege ve Akdeniz Bölgesi’nde yetişmektedir. Yenen tohumları ve estetik görünüşü nedeni ile yayılım göstermiştir. Özellikle İstanbul bahçelerinde ve Boğaziçindeki mesirelerde grup olarak yoğun kullanılan ve İstanbul siluetini tanımlayan bir ağaç türü olmuştur.

 

·         Aesculus hippocastanum (At Kestanesi): Çok eski dönemlerden bu yana Türk bahçelerinde çok yaygın kullanılan bir bitki olan at kestanesi Bursa, Edirne ve İstanbul saray ve mesirelerinde kullanılmıştır. Tarhan’a göre (1998) eski dönemlerde saray bahçesinde görevli Arnavut bahçıvanlar tarafından İstanbul’a getirtilen ağacın meyveleri Osmanlı askerlerince atlara yedirilmiştir. Yol ağaçlaması ya da soliter biçimde bahçelerde kullanılmıştır.

 

·         Cupressus sempervirens (Servi): Gerek Türk bahçesinde, gerek dini yapıların yakın çevresinde önemli rolü olan bir bitkidir. Hem formal etkisi ve görünümü, hem de İslam inancında sembolik bir anlamı olması nedeniyle geniş bir kullanım alanı vardır. Cami ikinci avluları, türbeler, mezarlık alanlar ve genel yeşil alanlar olan mesirelerde kullanılan ve İstanbul kent siluetinde de belirleyici olan bu ağacın kerestesinin gemi yapımında kullanılması da koruluklarının oluşturulmasına neden olmuştur. Tarhan’a göre (1998), Aynalıkavak Kasrı’nın bahçesinde dikilmiş olan 12.000 adet servi, olasılıkla buradaki tersanede kullanılmak üzeredir. Türk bahçesinde Fıstık Çamlarının dağınık formlarının dengeleyici bir unsur olarak birlikte kullanılmışlardır.

 

·         Cercis siliqastrum (Erguvan): Gösterişli çiçekleri ve etkisi ile Türk bahçelerinde yaygın kullanılan bir diğer bitki türü erguvandır. Boğaz görüntüsünde önemli bir yer tutan erguvan hem saray, kasır ve sosyal yeşil alanlarda, hem de konut bahçelerinde sıklıkla kullanılmıştır. Genelde yoğun yeşil dokulu ağaçlar ile birlikte grup oluşturacak şekilde, özellikle de servi ile birlikte kullanılmışlardır.

 

 

PARTERLER ve ÇİÇEK KULLANIMI

 

Türk bahçesinin bir diğer önemli bitkisel elemanı ise çiçektir. Çiçeklerin kullanımında geometrik olarak tasarlanmış yollar veya duvarcıklar ile çevrilmiş çiçeklik zeminleri, yani parterleri ön plandadır. Bu parterler ayrı ve yükseltilmiş zemin ya da yastıklar içinde, birkaç metreden daha büyük olmayan ve tarlanın içine basmadan bakılabilecek şekilde yerleştirilmiştir. Çiçeklerle oluşturulan bu alanlar arasında, yürüyüş için alanlar bırakılmış bu alanlar ara yolları oluşturmuş ve çiçekliklerin dört tarafını sarmışlardır. Ara yollar, ana yollardan farklı olarak, dövme toprak olarak bırakılmış veya kum, çakıl, bazen de malta taşlarıyla döşenmiştir (Eldem, 1976).

 

 

BİTKİSEL ÖZELLİKLER

 

Bitkisel materyal, doğaya karşı saygı ve doğal öğelere verilen önem ile Türk bahçesinin biçimlenmesinin en önemli elemanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Başka bir deyişle temel belirleyiciler yaprak döken ve ibreli ağaçlar ile meyve ağaçları ve çiçek olmuştur. Servi hemen her bahçede kullanılan vazgeçilmez simgesel bir öğe olarak karşımıza çıkarken, erguvan ve yabani erik ağaçları yanı sıra çim, gül, sümbül, lale, küpeli gibi çiçekler bahçelerde yaygın olarak kullanılmıştır. (Fidan, 1987)

 

 

AĞAÇLAR ve DÜZENLERİ

 

Her türlü bahçenin kurgusunda ağaç süs olmanın ötesinde faydaya önem veren bir anlayışla kendisini göstermiş ve bu nedenle çiçekler kadar önemsenmiştir. Geometrik ve mimari bahçelerde ağaç, genellikle partnerlerin dışında tutulmuş olan ağaçlar, doğa bitki örtüsü ile beraber yetiştirilmiş ve tasarımın temelini oluşturmuştur. Çoğu zaman sofa denilen geometrik formlu teras alanlarla dikilen ağaç kompozisyonun önemli bir öğesi olarak kullanılmıştır.

Bahçelerin üç ya da dört tarafı ağaç sırasıyla çevrilerek yaratılan alanlar birer mimari mekan niteliğindedir. Bir çeşit perde ya da bölme görevinde kullanılan ağaçlarla, yükseklikleri ve genişlikleri ile orantılı olarak nispeten kapalı ve açık alanlar yaratılmıştır. Bu alanlar büyüklüklerine göre oturma yeri, havuz veya başka bir bahçe motifi ile zenginleştirilmiş ve anlamlandırılmıştır.

Osmanlı bahçelerinde ağaç daima doğal gelişiminde serbest bırakılmış, hiçbir zaman topiary gibi budama sanatı ile zorlayıcı biçimlere sokulmamıştır. Budama sanatı da ancak 18. yy sonlarına doğru yalnız şimşir ve mazı ile uygulanmıştır. 19. yy’dan itibaren ağaçların dikilişlerinde geometrik biçimlere uyulduğu görülmektedir (Eldem 1976). Bu dönemde ağaç dizileriyle çevrili yollara çok rastlamasa da su kanalları, havuz çevrelerinde bu tip düzenlemeler yaygın görülmektedir. Bu tip düzenlemelerde 18. yy’dan başlayarak fıstık ağaçlarının yaygın biçimde kullanıldığı görülürken yüzyılın sonundan itibaren manolya ve mavi çam gibi ağaçlarında rağbet görmeye başlamıştır.

 

 

TÜRK BAHÇESİNDE KULLANILAN BİTKİ TÜRLERİ

 

17. yy ait belgelerde İstanbul bahçelerinde servi ağaçları ile diğer ağaçların karışık bir şekilde bulunduğundan bahsetmektedir. Saray bahçelerinin çok geniş servi, şimşir, defne, mersin ağaçlarının karışık biçimde dikildiği, hiçbir zaman bulunmadığı, yollar oluşturulup, bu yollar boyunca çiçekler ve gelişigüzel ekilmiş mevsimlik lahana, salatalık, ıspanak, kavun, karpuz gibi her tür sebzenin yer aldığından Petis de La Croix’de söz edilmektedir (Atasoy, 2002).

Petis de La Croix gibi o dönemin ziyaretçilerden biri olan Lady Montague ise Sultan III. Ahmed döneminde kullanılan bir köşk bahçesini “ortada bir çeşme olan genişçe bir odanın etrafı asma yaprakları ile sarılmış yaldızlı kafeslerle çevrili yasemin ve hanımeli sarmaşıkları ile bir yeşil duvar oluşturmuş” şeklinde tanımlanmaktadır. Bu tanımlama bize bahçelerde yetiştirilen bitkiler ve kullanım şekilleri hakkında bilgi verirken çok sayıda koru, asma bahçeleri, meyve ağaçlarının bulunduğu ve bunun yanı sıra mutfak için yetiştirilen sebze bahçelerinin de olduğu belgelerden elde edilen bilgiler arasındadır.

Türk bahçesinde batı bahçe örneklerinde olduğu gibi desen oluşturma eğilimi yoktur. Çiçek kullanımında dikkat çeken, havuz ve yapı yakın çevrelerinde (konutun yakınlarında özellikle gül) tek tür olarak, tarhlar biçiminde kullanımıdır. Çiçek parterleri arasında bırakılan yollar ise daha çok sıkıştırılmış toprak olarak bırakılmıştır. 18. yy kadar çiçek parterlerinin etrafı taş ya da bordür ile çevrilirken, 18. yy itibaren batı etkisi ile şimşir çit kullanılmaya başlanmıştır. (Tarhan, 1998)

Gül, lale, nergis, karanfil, fulya, şebboy, şakayık, süsen, mor menekşe ve sardunya en yaygın kullanılan çiçek türleri olup, gül ve lalenin Türk bahçelerinde özel bir yeri vardır. Çiçek kullanımın özellikle konut bahçelerinde ve havuz çevrelerinde saksı içinde olmaktadır. Asma, hanımeli, yasemin, sarmaşık, gül gibi bitkiler gölge ve serinlik sağlamak amacı kameriye, çardak gibi yapılarda ise kullanılan türler olmuştur.

 

 

SEBZE BAHÇELERİ

 

Süsten ziyade mantık ve faydaya önem veren Türk bahçesinde çiçek kadar meyve ağaçları ve sebze bahçeleri oluşturulmuştur. Bir yandan renk etkisi ve gölgesinden yararlanılan ağaçların, diğer yandan meyveleri kullanılmıştır. Bahçelerde sebze üretimi ile sarayın, konutların gıda gereksinimleri karşılanırken ürünlerin fazlası satılarak gelir elde edilmiştir. (Atasoy)

 

 

SERGİLER

 

Parterlerin çevrelerinde, bazen göbek ortalarında bahçenin geçici dekorasyonu olarak kat kat sergi rafları uygulanmıştır. Bunlar, mevsimine göre yapılan çiçek sergileri içindir.

 

 

TÜRK BAHÇESİ TASARIM ÖZELLİKLERİ

 

Özellikle Osmanlı dönemi bahçelerinin irdelendiği bu araştırmada görülmektedir ki, Osmanlılar fethettikleri topraktaki mevcut kültür birikimini, yapı ve bahçe geleneğini değerlendirerek bir “bahçe olgusu” geliştirmişlerdir. Çiçek, meyve ağaçları, serviler, mermer çeşmeler ve havuzlar TÜRK BAHÇE KİMLİĞİ’nin ana belirleyicileri olmuştur.

Anadolu Türk bahçesinin tarihsel gelişimi ve mevcut bahçe örnekleri irdelendiğinde, Türk bahçesi tasarımın özellikleri şu şekilde sınırlanabilir:

·         Bahçe zevk, düşünce ve kaygı duyulmayan, sultanların ve halkın keyifli vakit geçirdiği, yemek yediği, müzik dinlediği, spor müsabakaların izlendiği yer olmuştur.

 

·         Alçakgönüllü ve katı olmayan bir anlayışta, doğa ile formal ve informal ilişkiye sahip, basit plan şemalı, işlevsel ve yaşayan bahçe karakteri taşımaktadır.

 

·         Bahçe alanı, görsel değerler, manzara, su, hava ve av olanaklarına göre seçilmiş, yapı daha sonra gelmiştir. Planlama yapılırken birkaç akstan oluşan ve çok sayıda açı sayesinde farklı algılama noktaları yaratılmıştır.

 

·         Türk bahçesi günün farklı zamanlarında etkinlikleri içinde barındıran bir yapıdadır. Bahçe oluşturmak, yemek-içmek, dinlenmek, dolaşmak, oyun oynamak gibi sosyal aktivitelerin yanında, bitkisel ürünlerin de yetiştirildiği işlevsel bir yerdir.

 

·         Osmanlı sultanlarının bahçesinde hükümdarlık imajıyla örtüşecek simgeler yerini almaktadır. Sultan bitki, hayvan ve mineral kaynakların hükümdarı gibi nitelenmiştir. Bahçede bulunan çiçekler, meyveler, sebzeler, hayvanlar ve hammaddeler sultanın ikametgahı çevresinde adeta bir kale oluşturmuşlardır.

 

·         Türk bahçelerinin kendi içinde sahip olduğu belli belirsiz düzen diğer İslam bahçelerinde görülen katı geometrik düzenle bağdaşmaz. Bahçe seyirlik, dokunulmayan bir yer değil toplumsal yaşamın bir yansımasıdır ve içinde yaşanan bir mekandır. Bahçeler kapalı alanlarda gerçekleştirilen tüm aktivitelerin gerçekleştirilebileceği mekanlar olarak kurgulanmıştır.

 

·         Bahçe planı kurgusunda, kompozisyonun esinlendiği eleman, arazinin yapısına ve yerine göre doğal ya da yapaydır. Belirli bir yön ile manzarası olmayan ya da etrafı duvar ve bina ile çevrili iç bahçelerde doğal unsurun yerini tutacak köşk ya da havuz gibi elemanlarla plan ortaya çıkartılmıştır. (Eldem, 1976)

 

·         Türk bahçesinin planında bir ana aks kullanılmış, bu aksın manzara karşılığını oluşturan ucunda genel olarak köşk yerleştirilmiştir. Doğal eleman, yeni manzaraya çevrili olan yapının arkası veya istinat duvarları ile kapanmış veya açık bırakılmıştır. Manzaranın iki tarafta aynı önemde olduğu ve ya birden fazla merkez oluşturacak yapıların bulunduğu bahçelerde genel olarak simetrik bir plan ortaya çıkmış ve ortada bir boşluk bırakılmıştır. Bahçe boyut olarak büyüdükçe ana aksa paralel akslar yaratılarak yan bahçelerin tarhı veya kapı, yol ya da kameriye gibi motiflerle birbirine bağlanan zengin planlar oluşturulmuştur.

 

·         Avrupa’da görülen romantik akımın etkilerini içermeyen Türk bahçelerinde topografyaya uyumlu bir kurgu söz konusudur.

 

·         Doğayla kurgulanan formal ve informal ilişkisi ile bahçe sadece seyirlik bir alan olmaktan çıkartmıştır. İç-dış mekan ilişkileri, bazen iç mekanın dışa taşması, bağımsız köşkler, pavyonların kullanımı gibi alternatif kullanımlar geliştirilmiştir.

 

·         Türklerde bahçe, sadece halk konutu ölçeğinde değil, saray bahçelerinde de görülen, güzellikle kullanışlılığın birleştirildiği bir alandır. Saraylarda çiçek bahçelerinin yanı sıra, meyvelikler, koruluklar, bostanlar, avlanma alanları yer almış ve hatta bu bahçelerde yetişen meyve, sebze ve çiçeğin fazlası halka satılmıştır.

 

·         Bahçelerde çeşitlilik olmasına karşın, kullanılan malzemelerde yalınlık gözetilmiştir. Geniş, sert zeminlere çok özel mekanlar dışında rastlanmaz, zemin ya doğal kaplaması ile ya da düzgün toprak zemin olarak bırakılmıştır. Yapı giriş ve çevreleri, çeşme, havuz başları genelde taş, mozaik, çakıl vb. malzeme ile kaplanmıştır. (Erdoğan, 1991)

 

·         Türk bahçesinin algılanmasında batı bahçelerindeki gibi akslara bölünmüş bir durum yoktur. Bahçe tek bakışta bir bütün olarak algılanmak amacı ile değil, belli köşelerde bu etkilerin yaşanarak algılanmasına yönelik olarak tasarlanmış ve değişik algı noktaları, açıları yaratılmaya çalışılmıştır. Parçalanıp, dağıtılmamış olan bahçeler daha uzun sürede algılanabilecek zenginlik ve çeşitliliğe sahiptir. (Erdoğan, 1991)

 

·         Türk bahçesinde yolların ve patikaların düzeni rastlantısal ve geometrik değildir. Yol düzenlemelerinde formal ve törensel yaklaşımlardan çok işlev ön planda tutulmuştur.

 

·         Doğal malzeme ile taştan ya da tuğla-taş kullanılarak oluşturulan bahçe duvarları genellikle almaşık teknik kullanılarak inşa edilmiştir. Kimi zaman bu duvarlarda boya ve kalem işlerine rastlanır.

 

·         Osmanlı döneminde açık mekanla ilgili bir başka kullanım olan teras bahçeleri de doğa ve yapı birlikteliğini yansıtmaktadır. Günümüzde Topkapı Sarayı dış bahçeleri mevcut olmamakla birlikte tonuzlu alt yapı üzerinde yükselen basamaklı teraslar üzerine kurulduğu bilinmektedir.

 

·         Saray ya da konak yapılarında haremlik-selamlık ayrımının gözetilerek mahremiyete dikkat edilmiş ve kafes gibi elemanlarla rahat kullanımlar sağlanmıştır.

 

·         Uygun setlemeler ve eğimler sayesinde merdiven ve basamak kullanımları çok görülmemektedir. Arazi eğimli olursa, bahçe istinat duvarları inşasıyla çeşitli seviyelerde bulunan ve zeminleri yatay olan kısımlara ayrılmıştır. Bahçede seviye oyunlarının yapılması aşağı bahçe, üst teras ve setlerin oluşturulmasıyla esas kurgu sağlanmıştır. Arazinin düz olduğu yerlerde de yapay olarak yükseltilerek zemin ve seviye oyunları yapılmıştır.

 

·         Türk bahçesinde su hareketli bir eleman olarak kullanılmıştır. Mermer bir yüzeyden ya da kanallardan akarak etrafları taş ya da mermer kaplı havuzlara ulaşan suyun dalgalanması için kanal zeminlerine motifler işlenmiştir. Mermer ve tunçtan yapılan fıskiyeler ile suyun hareket ve ses etkisi kullanılmıştır. Selsebil kullanımı ile su olabildiğince yükseğe çıkarılıp, dekoratif öğelere aşağı akıtılarak farklı etkiler yaratılmıştır.

 

·         Türk bahçeleri belirgin olmayan bir geometriye ve formalizme sahiptir. Belli kesimlerde geometriyi güçlendirmek amacı ile düzenli ağaç dikimleri yapılmıştır. İki karşılıklı ağaç sırası, yollardan daha çok su kanalları ve havuzlar etrafından kullanılmıştır.

 

·         Bahçede bitkilerin yerleşimi gelişigüzel değildir. Her çiçek kendi gereksinimlerine ve renk-koku etkisine göre kullanılmış, karmaşa yaratacak karışık kullanımlardan kaçınılmıştır. Ağaçlar; gölge, korku, renk ve işlevine göre seçilmiş, bahçe sınırlarda mahremiyet amacı ile kullanılırken, iç bölümlerde gölge ve görsel değerlerine göre kullanılmış; meyve bahçeleri, üzüm bağları, sebze bahçeleri bahçenin diğer bölümleri ile ilişkili düşünülmüştür.

 

·         Türk bahçesinde bitkilere budama yolu ile şekil verme olgusu söz konusu değildir. Çok özel durumlarda, geç dönem örneklerinde nadir birkaç örnek bulunmaktadır.

 

 

TÜRK BAHÇESİNDE BATI ETKİLERİ

 

Batı etkisi küçük ölçekli Türk bahçelerinde konut avlularında görülmezken, özellikle İstanbul saray bahçelerinde, başkent olması ve batı ile etkileşimin yoğun olması nedeni ile görülmektedir. Örneğin 1720’lerde Çelebi Mehmet Efendi’nin Versailles’ı görmesi ve etkilenmesi sonucu dönemin padişahı Kağıthane Deresi’nde Sa’dabad’ı gerçekleştirmiştir Burada bahçe alanın seçildiği yer açısından batı etkisi görülse de planlama ve malzeme kullanımı açısından Türk bahçesi özelliği taşımaktadır.

Klasik düzende görülen batı etkisinin yanı sıra birkaç İstanbul bahçesinde görülen pittoresk etki Türk bahçesinde çok geçerli ve sürekli olmamıştır . Bu etki kendini  ancak bahçe mobilyasında, su kullanımında göstermiştir.

Türk bahçesi alçakgönüllü ve insan ölçeğinde bir bahçe iken batı etkisinin görüldüğü bahçeler değişerek yaşanan değil, seyredilen bir yer haline getirilmiştir. Aksiyel yaklaşım bir tasarım amacı olmuş, teraslamalarda seviye farklılıkları ve su kullanımı yüzeysel olarak artmış, basit çiçek kullanımları parter tasarımlarına dönüşmüş, ağaçlar çiçek tarhlalarından çıkarak, süslü, budanmış daha formal bir düzen almıştır.

Türk bahçesinde batı etkilerinin ve yabancı bitkilerin kullanımında bir diğer etken ise batılı mimar, bahçe ustası ve bahçıvanların yapmış olduğu çalışmalardır. Bu sayede batı bahçe kültürü İstanbul’a taşınmıştır. Bu etkileşim ile Türk bahçesinde görülen içinde yaşanırlık ve insan ölçeği kısmen yitirilmiş, bahçe yapıları Rönesans ve Barok etkiler taşımaya başlamıştır. Türk bahçesinde çiçek kullanımında görülen yalın düzen değişerek, partner uygulamaları ve formalizm artmıştır.

Özellikle III. Selim döneminde yoğunlaşan bu etkiler, Beşiktaş’ta yapılmış olan saray ve bahçelerin tasarım ve düzenlemesinde görülmektedir. Bahçeyi düzenleyen Melling, Türk bahçesine son derece yabancı bir öğe olan labirent, Serdaba adı ile anılan ve grotto-nimfeum odalarının yerini tutan yeraltı odalarına açılan derince kazılmış avlular oluşturulmuştur. Ancak nemli, dışa kapalı bu yeraltı odaklarının Türk kültürünce benimsenmemesi, Türklerin daha çok havadar, çardak altında, havuzlu, esintili yerleri tercih etmelerinden kaynaklanmaktadır.

Görülen batı etkileri Fransızların formal, İngiliz pitoresk yaklaşımları, doğal -informal bahçe şeklinde kendini göstermiştir. Ancak, birkaç saray yapısı ve Sa’dabad Mesiresi dışında, diğer bahçe yapılanmalarında bu etki minimal düzeyde kalmış, Türk bahçesi bütün bu zorlanmalara karşın özellikle detaylarda bahçe yaşamı anlamında kimliğini korumuştur.

The vague order that the Turkish gardens have in itself is incompatible with the rigid geometric arrangement seen in other Islamic gardens. Garden is not a place to watch and untouchable, but a reflection of social life and a living space. The gardens are designed as spaces where all the activities performed in enclosed spaces can be carried out. 

 

KAYNAKLAR

Redford ,S. Anadolu Selçuklu Bahçeleri ( Alaiyye / Alanya ) ,Eren Yayıncılık ,İstanbul ,2008

Erdoğan , M (1956) Osmanlı Devletinde İstanbul Bahçeleri Vakıflar Dergisi Sayı 4

Atasoy , N Hasbahçe , Aygaz A.Ş , İstanbul ,2003

Evyapan , G.Old Turkish Gardens : Old İstanbul Gardens in particular ,METU Facultr of  Architecture press,Ankara ,1999

Htpp :// mitoloji.info /imparatorluğu /erken-dönem-osmanli-sanati.nedir

www.peyzaj.org

 

 

 


Paylaş: