KONYA BAHÇELERİNDE BİR GÜZEL: YILDIZ ÇİÇEĞİ

Giriş

Çiçeklerin ve ağaçların insanlar üzerinde çok önemli etkileri vardır. Çiçekler, insanda rahatlamayı sağlayarak stresten uzaklaştırmakta ve ruh halini değiştirmektedir. Ayrıca bahçe işleriyle uğraşmak çok faydalı bir egzersiz türüdür. Toprakla beraber vücuttan çıkan fazla enerji rahatlamaya yardımcı olur. Toprağın gübrelenmesi, dikim ve hasat ise egzersiz olarak çok faydalıdır. Süs bitkileri bulunduğu ortamın havasını temizleyerek zararlı bakterilerin ortadan kalkmasını sağlar böylece bulunulan ortamda yapılan her iş daha verimli hale gelir. Diğer bir deyişle çiçek, insan ruhunu besleyen en önemli gıdadır. Dünyada birçok bitki türünün cezp edici çiçekleri olmakla birlikte, bunlardan pek azı peyzaj anlamında kültürel işlemlerde kullanılmaktadır. Ayrıca kırsal alanlarda kullanılan çiçek türleri farklı, sürekli çiçek verebilen türlerden seçilmekte, genelde belirli alanlarda her yıl yetiştirilmektedir. Şehirlerin gelişmesi ile birlikte kırsaldaki çiçekliklerin yerini, parklar ya da peyzaj uygulamaları almıştır. Peyzaj uygulamalarında genelde farklı, süreklilik oluşturan ve o bölge dışından gelmiş bitkiler kullanılmaktadır.

Konya, yüzyıllardan beri sanatla, sanatın doğaya yansımış biçimi olan çiçeklik ve peyzajları ile dikkat çeken bir ildir. Nitekim Ahmet Hamdi Tanpınarın Beş Şehir adlı kitabında, bozkırın çocuğu olarak nitelenmiş, bozkır gibi gizemli bir şehir olarak tanıtılmıştır. Şehir öteden beri sanata ve çiçeğe verdiği önem dolayısıyla dikkat çeken bir yapıdadır. Son yıllarda yapılan parklar ve çiçeklikler ile de birçok yeni ve farklı bitkilerin yetiştirildiği bir yer haline gelmiştir. Ancak bazı çiçekler vardır ki geçmişte yaygın olarak kırsal kültürün bir yansıması olarak yetiştirilirken, günümüz hengamesi içinde kullanımı giderek azalmıştır. Bu çiçeklerden birisi de yerel ismiyle hüsnü-yusuf ya da yıldız çiçeğidir (Dahlia ssp). Bundan yarım asır önce yaygın biçimde hemen her evde yetiştirilen yıldız çiçeği, bugün pek az hanede bulunmakta, ıslah edilmiş türleri ise çok az park ve bahçeleri süslemektedir. Oysa yetiştiriciliği, çoğaltılması, bakımı kolay, yaz boyu çiçek açabilen, güzel ve gösterişli çiçeklere sahip, hastalık ve dayanıklılığı diğer türlere göre fazla, çiçeklenmenin bittiği dönemlerde bile çiçekli kalabilen bir süs bitkisidir.

Sanatta Çiçek ve Konya

Tabiatın güzellik ve hazinelerini görmek, bilmek ve onları değerlendirmek de bir kültür meselesidir. Günlük geçimleriyle uğraşan, çoğu daha az eğitim almış köy, dağ, deniz ve orman halkı, içinde yaşadıkları tabiatın güzelliklerini fark edemedikleri gibi toprak, su, taş ve ağacın içinde gizli olan serveti de bilmezler. On binlerce, yüz binlerce, hatta milyonlarca insanın yaşadığı şehirlerde, maddi ve manevi sahada vücuda getirilen eserlerin çeşidi ve sayısı rakama vurulamayacak kadar çoktur. İş bölümü, şirket ve birikimin kültür ve medeniyeti geliştirmedeki rolünü şehirde insan apaçık görür. Köyde herkes hemen hemen aynı işi yaptığı halde, şehirde her sahada büyük bir farklılaşma görülür. Şehirler, bize birikimin de büyük örneklerini verirler. Müzeler, birikimlerin sergilendiği yerlerdir. Frenklerin ‘Roma bir günde yapılmadı diye bir sözü vardır. Bu söz her şehir için doğrudur. Ankara, İstanbul, Bursa ve Konyada bir günde yapılmamıştır. Büyük bir şehri süsleyen abidelerden her biri ayrı bir devrin eseridir. Bunlar bir araya gelince muhteşem bir manzara teşkil ederler. Şehirler bize işbölümü, bir araya gelme ve birikimin nelere kadir olduğunu canlı örneklerle gösterir. Her şehir bu bakımdan öğretmen ve öğrenciler için bir müze veya atölye vazifesini görebilir (Kaplan, 1987). Konya denilince akla önce Mevlana gelir. Mevlana yalnız Konyaya değil tüm Türkiyeye şekil ve ruh vermiştir. Mevlana bir sevgi insanıdır, sevgisini şiirden, şiirlerini ise gülden alır. Bu nedenle geçmişteki çiçeklerin sanata, insan ruhuna ve sevgisine ne kadar etkisinin olduğunu tahmin etmek mümkün değildir. Konya bozkırın tam bir çocuğudur. Onun gibi kendini gizleyen esrarlı bir güzelliği vardır. Bozkır kendine bir serap çeşnisi vermekten hoşlanır. Konyaya hangi yoldan girerseniz girin sizi bu serap vehmi karşılar. Çok arızalı bir arazinin arasından ufka daima bir ışık oyunu, bir rüya gibi takılır. Serin gölgeleri ve çeşmeleri susuzluğumuza uzaktan gülen bu rüya, yolun her dirseğinde siline kaybola büyür, genişler ve sonunda kendinizi Selçuklu sulatanlarının şehrinde bulursunuz. Dışarıdan bu kadar gizlenen Konya, içinden de böyle kıskançtır. Sağlam ruhlu kendi başına yaşamaktan hoşlanan, dışarıdan gösterişsiz, içten zengin Orta Anadolu insanına benzer. Onu yakalayabilmek için saat ve mevsimlerine iyice karışmanız lazımdır. Ancak o zaman çeşmelerinden akan Çarbağ sularının teganni ettiği sırrı, zengin işlenmiş kapıların ardında sırmalı çarşafı içinde çömelmiş eski zaman kadınlarını andıran Selçuk abidelerinin büyüklük rüyasını, türkü ve oyun havalarının hüznünü ve bu oyunların yorgunluğunu duyabilirsiniz. Konya insanı ya sıtma gibi yakalar, kendi âlemine taşır yahut da ona sonuna kadar yabancı kalırsınız. Meram bağlarının tadını alabilmek için ona yerli hayatın içinden gitmek lazımdır (Tanpınar, 2001). İşte o hayatın içinden gelen çiçeklerden birisi de hüsnüyusuf (yıldız) çiçeğidir. Bundan yarım asır önce büyük bir merak ve kıskançlık ile özenle hazırlanan çiçekliklerdeki yerini alan yıldız çiçeği, günümüzün hızlanan yaşamı ve şehirleşmenin getirdiği sorunlar nedeniyle kaybolup gitmiştir. Onun yerine daha egzotik bitkilerle bezenen bahçeler ve parklarda ruhsuz bitkiler gelmiştir. Her ne kadar anavatanı Konya olmasa da yıldız çiçeği, bu şehirde ruh bulmuştur. Çiçek kışın toprağın içinde saklanan, yaz boyunca tüm güzelliğini cömertçe sergileyen bir yapıya sahiptir. Bu yönüyle bozkırın içinde saklanan ancak içine gelindiğinde tüm ihtişamını ortaya çıkaran Konyaya benzer.  Aslında çiçekler insan ruhuna hitap eden nesnelerdir. Bu nedenle çiçek seçimi bir sanat olarak adlandırılabilir. Zaman içinde değişen eğilimler nedeniyle bahçelerde yetişen süs bitkilerinin yerini evlerde yetişen süs bitkileri almış, bahçelerde yetişecek olanlarda parkları süsler olmuştur. Oysa eski Konya evlerinde, evleri süsleyen çiçekliklerde hep yıldız çiçeği vardır. Çiçeğin eski el işi dantel ve örgülere motif olarak yansıdığını da görebiliyoruz. Bu yansıma sadece Konyada ya da Konyaya özgü olmayıp tüm dünyada varlığını hissettirmiştir. Nitekim yapılan literatür çalışması sonrasında çiçeğin el işi motiflere yansımış biçimini birçok farklı ülkede görülmüştür. Çiçeğin eski görkemli günlerine yeniden dönmesi, sadece parklarımızı, bahçelerimizi değil, ruhumuzu da renklendirecektir.

 

Kaynak : http://mrsthomasinatittlemouse.blogspot.com.tr/2012_08_01_archive.html

 

Yıldız Çiçeğinin Özellikleri

Anayurdu Meksika ve Guatemala olan Dalya spp (yıldız çiçekleri) bu ad, ilk kez bitkiyi 1789 yılında Avrupaya tanıtan İsveçli bitkibilimci Dr. Andreas Dahldan esinlenerek verilmiştir. Bileşikgiller familyasından olan yıldız çiçeklerinin yabani türlerinin boyu 6 mye kadar çıkarken tohumundan yetiştirilen çok yıllık, yumrulu ve duyarlı otsu bitki olan kültür türlerinin boyu 3 m kadar olur. Ancak, bunlara çoğu kez bir yıllık bitki işlemi uygulanır. Yeşil renkli, oval biçimli ve belirgin damarlı yaprakları olan bitki, yaz ortalarından sonbahardaki ilk don olayına kadar bol bol çiçek açar. Mavi dışında hemen her renkte olan yalınkat veya katmerli yüzlerce çiçeği ve güzel görünüşlü yapraklarıyla çarpıcı bir görüntü oluşturan yıldız çiçekleri, bahçelerde kendilerine ayrılan çiçekliklerde çok güzel dururlar. Ayrıca evlerin balkonlarında plastik saksılar içinde de yetiştirilebilirler. Meksikanın resmi çiçeği olan Dahlia spp, nasıl ve ne şekilde Anadoluya, Konyaya gelmiş, bilinmemektedir. Ancak çiçeğin Konyada hayat bulduğu rahatlıkla söylenebilir.

Bitkinin yetiştiriciliğinin kolay olması, bol çiçek açması, gösterişli olması nedenleri ile vazgeçilmez bir cazibesi vardır. Bugün için vahşi formları kalmamıştır. Islah edilmiş formları, daha çok bitkinin boyunun kısaltılması üzerine gelişmiştir. Bitkinin boyunun kısalması ile çiçeklerinde de küçülmeler meydana gelmiştir.

Konyada Yıldız Çiçeği Yetiştirme

Türkiyede yıldız çiçeğinin sevilerek yetiştirildiği illerden birisi Konya olmuştur. Dahlia spp türlerinin Konyaya nasıl ve kimler tarafından getirildiği bilinmemektedir. Ancak çiçeğin tam olarak bilinmemesine karşılık 1900lü yılların başında Konyaya geldiği ve bundan sonra da hızla yayıldığı söylenebilir. Çiçeğe "yıldız" isminin verilmesi konusunda da tatmin edici bir bilgi yoktur. Konyada çiçeğin neden "hüsnü Yusuf" olarak adlandırılması konusunda da bilgiler mevcut değildir. Ancak çiçeğin popüler olduğu 1950li ve 1960lı yıllarda sahiplilik konularında ciddi bir kıskançlık olduğu bilinmektedir. Ticari olarak el değiştirmeden daha çok takas yoluyla yaygınlaştığı söylenebilir. Bu dönemlerde çiçeğin özel olarak korunduğu, bahçelerde en gözde mekânlara titizlikle dikildiği, bakım ve çeşit geliştirme faaliyetlerinin amatör olarak yapıldığı bilinmektedir. Kırsal alanın peyzaj algısında bitkideki çiçeklenmenin fazla ve sürekli olmasının büyük etkisi olduğu tahmin edilmektedir. Zira Dahlia spp türlerinin diğer birçok süs bitkisine göre daha fazla çiçeklendiği bilinmektedir. Bu durum zaten etrafı kırsal olan ve görsellik olarak yeşil bir çevrede dikkat çekici olması bakımından bitkideki çiçeklenmenin büyük etkisinin vardır. Çocukluğumda da kendi çiçekliğimizde bu türden bitkileri yetiştiren birisi olarak, çiçeğe verilen önemi ve çiçeği ilk görenlerin hayranlıklarını anımsıyorum. Renklerin dizilişi ve farklılığı "bizde bu renkten yok, bize de bir soğan verir misiniz?" türü sohbetler, çiçeğin insan ilişkilerine de etki ettiğinin göstergesidir. Çiçeğin dayanıksız çiçek dalları bir dezavantaj olsa da boylanması, geniş ve koyu yeşil yaprakları, bol çiçek açması, rengârenk bir ortam oluşturması gibi avantajları ile vazgeçilmez bir bitki olmasına neden olmuştur. Bitkinin bugün yeniden yaygınlaşabilmesi için Konya Büyükşehir Belediyesi Kozağaç Parkında bir yıldız çiçeği bahçesi meydana getirmiştir. Ayrıca ıslah edilmiş (daha kısa boylu, daha küçük çiçekleri olan) türleri, bazı park ve süs havuzlarının kenarlarını süslemektedir. Ayrıca yine Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından yıldız çiçeği ile ilgili bir de kitap (Konya Büyükşehir Belediyesi, 2013) meydana getirilmiş yayınlanmıştır.

Bitki, sonbahar ilk donlarında bitkinin yeşil aksamının deforme olmasından sonra, yumruları topraktan çıkartılarak, toprak altında açılan kuyulara gömülerek muhafaza edilmektedir. Kışı toprak altında geçiren yumruların ilkbaharın gelmesi ile birlikte gömüldüğü kuyulardan çıkarılması, hazırlanan çiçekliklere özenle dikilmesi başlı başına bir tören havası meydana getirmektedir. Yumruların büyüklüğü, meydana getireceği bitkinin de güçlü kuvvetli olmasına doğrudan etki edeceğinden, zayıf ve çimlenmesi zayıf olan yumruların daha başka yerlere çiçek açması için değil, bir sonraki yıla sağlıklı yumru elde edilebilmesi için dikimi gerçekleşmektedir. Kaynaklarda, bitkinin birçok yolla çoğaltılabileceği bildirilmektedir. Bunun bilinmemesine karşılık, çoğu yetiştiricinin deneme, yanılma yoluyla bu çoğaltma tekniklerini kullandığı bilinmektedir. Örneğin; babam, iki farklı renkteki yumruyu keserek birleştirmiş ve karışık renkli bir çeşit meydana getirmişti. Bu durum birçok komşu tarafından kıskançlıkla karşılanmış, bizim açımızdan ise gurur kaynağı olmuştu. Yaz günlerinin yoğun iş yükü arasında bitkinin bakımı zaman içinde yetiştiricilerini zorlamaktadır. Zira yüksek boylanan çeşitlerin zayıf dal yapısı nedenleri ile yan yatması ya da kırılması sıklıkla rastlanan bir durumdur. Bu nedenle yetiştiriciler bitkinin topraktan çıkıp, hızla boylanmaya başladığı zamanlarda herekle bitkiyi desteklemek durumunda kalmaktadırlar. Aksi durumda bitkinin boylanan ve zayıf dalları kırılabilmektedir. Diğer taraftan solgunlaşan çiçeklerin kesilerek, taze yeni sürgünlere yol açılması ve bitkinin sürekli çiçekli kalmasına neden olması bakımından da önemlidir. Akşama kadar diğer tarım işlerinden yorulan çiftçinin bir yorgunluk kahvesi içtiği, ya da çiçekleri seyrederek bunu hem gelecek için ümit hem de bir dinlenme vasıtası yaptığı görülür. Bu bakımdan çiçek salt bir peyzaj malzemesi değil, aynı zamanda nefes alınan, bir dinlenme molasının verildiği bir ortam meydana getirmektedir. Mart ayı ile birlikte başlayan bu çiçeğin dikilmesi, bakımı, sulanması gibi faaliyetler, sonbahara kadar devam eder. Her bir çiçeğin dikildiği yer "ocak" olarak adlandırılmaktadır. Zira her bir yumrunun verdiği sürgün sayısı birden çoktur ve bunlar kuvvetli bir sap üzerinden, yaklaşık 1 metreden sonra da çoklu dallara ayrılmaktadır. Dalların her birinin de yine dallara ayrılması ve bu dalların her birinin büyük, gösterişli çiçekler açması, ana sapın topraktan itibaren dayanma gücünü zayıflatmaktadır. Bu nedenle özellikle fazla boylanan bitkinin mutlak surette hereklerle desteklenmesi gerekmektedir.

Sonuçlar ve Öneriler

İnsan sadece maddi yanları olan bir varlık değildir, insanın manevi varlığının doyurulabilmesi ancak ruhunu dinlendirecek faaliyetlerle mümkündür. Çiçekler ve çiçek yetiştiriciliği insanın manevi yanına etki eden en önemli maddedir. Bu nedenle Dahlia spp gibi sürekli çiçek açan bitkiler, sadece etrafı süslemekle kalmaz, insanın yaşam azmi, sevinci ve ruhuna da etki ederek, onun daha mutlu bir yaşam sürmesine katkıda bulunur. Şehirleşmenin getirdiği betonlaşmanın arasında yabancı birtakım ruhsuz bitkiler yerine, Dahlia spp gibi renkli, insanlara gülümseyen, daha az özenli bitkilerin yetiştirilmesi, şüphesiz yaşayanların huzuruna katkıda bulunacaktır. Bu durum sadece yetiştiricilik bakımından değil, eski görkemli kültürün yeniden ortaya çıkarılması açısından da önemlidir.

İnsan yaşamına renk ve heyecan getiren çiçeklerin, yerel kültüre uygun biçimde yetiştirilmesi giderek kaybolan bir değerdir. Bunun yerine yabancı kültürlerin hızlı biçimde çiçekçilerde yer alması, yerelde yetiştirilen ve halkın severek bakımını üstlendiği çeşitler, türler yeni ve farklı kültür çiçeklerinin baskısı altında bulunmaktadır. Oysa yerelde sevilen bitkilerin, yerel bir değer olarak korunması, teşvik edilmesi gelecek kuşaklara kültür birikimi olarak aktarılması önemlidir.  Yıldız çiçeği de her ne kadar bu topraklarda doğan bir çiçek türü olmasa da halkın içten benimsediği bir bitki olmuştur. Bunun sahiplenilmesi, geniş biçimde gelecek kuşaklara tanıtımı yapılması gerekir.

Kaynaklar

Kaplan, M., 1987. Türk Milletinin Kültürel Değerleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları: 732, Ankara.

Tanpınar, A.H., 2001. Beş Şehir. Yapı Kredi Yayınları - 1348, İstanbul.

http://www.cicekcicek.net/dalya_yildizcicegi.asp Erişim tarihi: 12.06.2014

Konya Büyükşehir Belediyesi, 2013. Konyanın Yıldızları. İletişim KBB Park ve Bahçeler Şube Müdürlüğü, Selçuklu - Konya.

http://mrsthomasinatittlemouse.blogspot.com.tr/2012_08_01_archive.html Erişim tarihi: 24.06.2014

 

 

Konya Selçuk Üniversitesi

Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü

Yrd. Doç. Dr. Mithat Direk

 

 


Paylaş: