17 Ekim 2012 Çarşamba
Prof.Dr. Hasan YILMAZ
Atatürk Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi Dekanı
Peyzaj Mimarlığı Bölüm Başkanı
hyilmaz@atauni.edu.tr
Botanik bahçeleri; otsu ve odunsu bitkilerin bir araya toplanıp, etiketlendiği, nesli tehlike altında bulunan bitki türlerinin tespit edildiği, korunduğu, tanıtıldığı ve bitkiler konusunda araştırmaların yapıldığı, rekreasyonel (dinlenme-eğlenme) imkanlar sunan, bulunduğu kent, bölge veya ülkeye prestij kazandıran bir nevi canlı bitki müzeleridir. Botanik bahçeleri sadece bulunduğu bölge veya ülke bitkilerin toplandığı açık hava müzeleri olmayıp, bulunduğu coğrafyada benzer ekolojik şartlara sahip alanlardaki bitkilerin de sergilendiği uluslar arası bahçe koleksiyonlarıdır.
Botanik bahçelerinin bir çok yararları arasında canlı yaşam ortamlarının ve biyolojik çeşitliliğin de koruma altına alınması ve sürdürülebilir gelişimine yön verilmesi de bulunmaktadır. Çevre üzerine her geçen gün artan baskılar, ekosistemlerde geri dönüşümü zor yaralar açmakta ve doğal çevre aleyhine gelişen bu süreç artarak devam etmektedir. Bu bağlamda tür çeşitliliğinin tespit edilmesi ve bahçelerde koruma altına alınması özelikle doğanın ve insanoğlunun geleceği açısından son derece önem kazanmaktadır. Bitki türlerini koruma; yerinde koruma (in-situ), yakınında koruma (in-terim) ve botanik bahçeleri, gen bankaları, koleksiyon bahçeleri vb. gibi başka alanlarda koruma (ex-situ) olarak gen kaynakları koruma altına alınmaktadır. Günümüzde yaşanan bir çok çevre sorunu, doğal ve kültürel yaşam alanlarına olan baskılar insanoğlunu doğadan koparmakta, yaşam alanları yapaylaşmakta, yeşil alan ve yeşile olan özlem özellikle kentsel mekanlarda giderek artmakta ve bu durum beraberinde başta stres olmak üzere bir çok hastalığı beraberinde getirmektedir. Yaşam alanı-biyotopu 2-3 m alanla sınırlı olan ve çoğumuzun ot diye dikkate dahi almadığımız bir bitki belki de çağımızın ölümcül hastalıklarının tedavi edilmesinde keşfedilmeyi beklemektedir. Nitekim Anadolu 3 binden fazla şimdiye kadar tespit edilebilmiş endemik bitki türleri bölgede ve bütün Avrupa'da en fazla bitki türü çeşitliliği göstermektedir. Bunlara türler içi çeşitlilik ve ekosistem çeşitliliği de eklendiğinde sürdürülebilir korumanın önemi daha da artmaktadır.
Botanik bahçeleri bilimsel (araştırma ve sürdürülebilir koruma), eğitsel (tanıma, farkındalık, öğretim, kültür oluşturma, bilinç geliştirme, ahlaki) ve rekreasyonel (serbest zaman geçirme, stresten kurtulma, yenilenme) işlevleri yerine getirirler. Özellikle botanik biliminin gelişimine katkı sağlarlar. Ayrıca; Eczacılık, Alternatif Tıp, Ziraat-yetiştiricilik gibi alanlarda bilimsel materyal sağlama işlevleri de vardır. Gen kaynaklarının korunduğu bu bahçeler; insanoğlunun temel gıda güvenliğinin ve geleceğinin güvence altına alındığı rezerv alanlardır. Yabani meyve türlerinden, buğdaygilllere kadar geniş bir yelpazede ülkemizin sahip olduğu eşsiz gen kaynakları bozulmadan, genetiği değiştirilmeden stoklandığı yerler olan bu bahçeler canlı yaşamının devamı için bir zorunluluk arzetmektedir. Özellikle nesli tükenme tehlikesi altındaki hassas türlerin koruma altına alındığı botanik bahçeleri, bitki yetiştiriciliği açısından da rezerv ve demostrasyon alanı potansiyeli taşımaktadır. Doğal dengeyi bozmadan toplanan bitki örnekleri gerek ekonomik-ticari, gerekse estetik açıdan çevreye katkı sağlamaktadır. Nesli tükenme tehlikesindeki bitkiler tekrar bu bahçelerde üretilerek, doğal yaşama ortamlarına aktarılması ile ekosistemin stabilitesine katkı sağlanması fırsatı yakalanabilmektedir.
Son yıllarda özellikle kentsel mekanlarda, doğadan uzak, sevimsiz beton bloklarda yaşamak zorunda kalan günümüz insanı için bu alanlar rekreasyonel dinlenme fırsatları sunması yanısıra, stresten kurtulma, doğayı tanıma, mevsimsel değişimleri izleme, doğaya ve çevreye olan bilinci geliştirme, bitkileri tanıma gibi avantajlar sunmaktadır. Çocuklar için bitkileri yakından tanıma, dokunma, koruma ve saygı fikrini geliştirirken, yetişkinler veya yaşlılar için köyünü, eski doğal yaşama mekanı hatıralarını canlandırma gibi duygusal bir işlevi de yerine getirmektedir. Bir fotoğraf sanatçısı ve güzel sanatların herhangi bir kolu için de ilham kaynağı ve canlı bir görsel materyal oluşturmaktadır.
Botanik bahçeleri bitkiler için güvenli bir liman olmalarının yanında, önemli bir turizm ve rekreasyon alanlarıdır. Barındırdıkları değişik çiçek, çalı, ağaçcık, ağaç, step bitkileri, sukkulentler, geofitler, taş bahçeleri, meyve bahçeleri, kokulu bitkiler, tıbbi bitkiler, sebze ve meyve türleri, yayılıcı-tırmanıcı bitkiler ve benzeri unsurlarla birlikte yöre ve bölge halkının ve turistlerin uğrak mekanlarındandır. Bu bahçeler aynı zamanda bulunduğu ile, bölgeye ve ülkeye prestij kazandırmaktadır. Botanik Bahçelerini Koruma Birliği (BGCI) verilerine göre, dünyada sayıları 2000'e yakın olan botanik bahçelerinin her yıl 200 milyondan fazla ziyaretçisi bulunmaktadır. İlk defa 1550'li yıllarda İtalya Pisa Üniversitesi ve Padua ile Floransa'da ortaya çıkan botanik bahçelerine sahip olan ülkeler ve kentlerde ziyaret edilecek alanlar içinde bu bahçeler her zaman en ön sıralarda yer almaktadır.
Türkiye'de botanik bahçeleri oluşturulması ile ilgili çalışmaların tarihi eskiye dayanmakla beraber henüz istenilen sayıda botanik bahçesine sahip değiliz. Bununla beraber bazı üniversitelerde, bakanlık bünyelerinde, botanik bahçeleri oluşturulmasına yönelik çalışmalar geleceğe yönelik umut vermektedir. Karaca Arboretumu, Köyceğiz Arboretumu, İstanbul Üniv. Botanik Bahçesi, Ege Üniv. Botanik Bahçesi, Akdeniz Üniv. Botanik Bahçesi, Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, bazı üniversite fakültelerine ait koleksiyon bahçeleri botanik bahçelerinin gelişimine hız vermiştir. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı bünyesinde oluşturulmaya başlanılan Ulusal Botanik Bahçesi proje aşamasında olup, uygulandığında büyük bir eksikliği gidereceği düşünülmektedir. Bununla beraber insanlık tarihi kadar eski olan Anadolu'da şimdiye kadar bölgesel biyoçeşitliğin tanıtıldığı, korunma altına alındığı geniş çaplı bahçelerin olmaması oldukça üzüntü vericidir. Bugün Hollanda'da soğanlı bitkilerin koleksiyonu yapan bahçe en fazla 2 ay ziyaretçilere açık olmasına rağmen dünyanın değişik yörelerinden bu süre içerisinde 1 milyondan fazla turisti ağırlamaktadır. İngiltere'deki Kew Botanik bahçesi ‘de bu ülkeye gelen turistlerin uğrak yerlerinden birisidir. Hemen yanı başımızdaki Batum kentinin neredeyse en turistik alanlarından birisi botanik bahçesidir.
Biyolojik çeşitliliğin gelecek nesillere eksiksiz aktarılması için sahip olunan kaynak değerlerinin tanımlanması ve koruma altına alınması gerekmektedir. Gen kaynaklarının özellikle ex-situ kapsamında botanik bahçeleri veya koleksiyon bahçelerinde tanıtımının yapılması ve koruma altına alınmasına yönelik çalışmalara son yılarda değişik bakanlıklarca ve kurumlarca hız verilmesi oldukça önemli görülmektedir. Botanik bahçeleri, ülkemizin sahip olduğu bitkisel zenginliğin tespit edilip-korunup, gelecek nesillere aktarması açısından önemli bir görevi de üstleneceklerdir.
Atatürk Üniversitesi arazisi üzerinde yaklaşık 350 dönümlük bir alanda 2006 yılında yapımına başlanmış Ata Botanik Bahçesinin uygulama çalışmalarına devam edilmektedir. Botanik bahçesi Türkiye'nin en yüksekte kurulan ilk botanik bahçesi olması yanında dünyada bu yükseklikte oluşturulan bahçeler arasında da ilk sıralara girmeye aday olması dolayısı ile de önemlidir.
Uygulama çalışmaları alanın tümü için hazırlanan peyzaj projesine uygun olarak devam etmekte olup, 100 dönümlük bir kısmı bitirilerek Haziran 2008'de hizmete açılmıştır. Botanik bahçesinin hizmete açılan birinci kısmında yapısal peyzaj olarak; yaklaşık 2 dönümlük doğal bir gölet alanı, köprü, açık ve kapalı oturma birimleri, doğal duvar ve teraslar, otomatik sulama sistemi, aydınlatma üniteleri, depo, yürüme yolları, seyir terasları, koşu yolu, drenaj sistemi, otopark, çim alanlar oluşturulmuştur. Bahçe için gerekli alet ve ekipmanlar (traktör, mini iş makinesi, çim biçme makineleri vb) parkı kurulmuştur.
Oluşturulan birinci kısımda bölge şartlarına uyum gösterebilecek ilk defa Erzurum'da denenen ağaç ve çalı türleri ile ekzotik bitki türleri bahçesi oluşturulmuştur. Bu bitkiler arasında meşe türleri, akçaağaç türleri, ıhlamur, prunus türleri, göknar türleri, ardıç ve değişik iğne ve geniş yapraklı ağaç ve çalı türleri sayılabilir. Ayrıca yaklaşık 4 dönümlük bir alanda meyve bahçesi ile 2 dönümlük bir alanda lale üretim alanı oluşturulmuştur.
Projenin ikinci kısmında planlamaya uygun olarak fidanlık, sera, gösteri bahçeleri (çiçek, yem bitkileri, endüstri bitkileri, tıbbi bitkiler, hububat bitkileri, sebze bahçesi), koruma bahçeleri (alpin bitkiler, soğanlı bitkiler, doğal ağaç ve çalı koleksiyonları, su bitkileri, sukkulentler bahçesi, doğal bölge meyve ağaçları bahçesi, genetik kaynaklar koruma bahçeleri vb) oluşturulacaktır. Alt yapı çalışmalarına (tesviye, drenaj, elektrik, sulama, yol, meydan, otopark, teras, koşu yolu vb) devam edilecektir. Bu kısımda ağırlıklı olarak; Üniversiade bahçesi, Türk bahçesi, İdari bina (herbaryum, laboratuar, kütüphane, dersane içeren) , Gözetleme kulesi, Hobi bahçesi, Açık ve kapalı oturma üniteleri ve diğer tematik bahçeler oluşturulacaktır.
Yapımına devam edilen Ata Botanik Bahçesi bitirildiğinde; bilimsel araştırma ve uygulamalara hizmet etmesi, genetik kaynakları koruma altına alınması , kolleksiyon bahçelerinin oluşturulması, doğa bilincinin artırılması ve rekreasyonel turizm yönünden Erzurum kentinin en büyük aktif açık-yeşil alanının oluşturulması hedeflenmektedir.
Botanik bahçelerinde ekzotik veya doğal bitkilerin sergilenmesi yanı sıra değişik yaşam kültürlerinin de bahçelerle beraber kullanılması eğitici ve tanımlayıcı işlevleri yerine getirmektedir. Değişik bahçe koleksiyonlarının (kırsal yaşam bahçesi, agro turizm bahçesi, öğrenci doğayı tanıma bahçesi, japon bahçesi, barok bahçesi, ekzotik bitkiler bahçesi, geofit bahçesi vb) oluşturulması ile araştırıcılara kaynak oluşturması yanı sıra, gelen ziyaretçilerin de değişik kültür ve bitkiler hakkında bilgi sahibi olmaları açısından önem arz etmektedir.
Bu proje kapsamında bahçede daha çok kurakçıl bitki türlerinin sergilendiği bir kanyon oluşturulmuştur. Bir vadi içerisinde ve çevresinde gerekli arazi tesviyeleri, kazı ve dolgular yapılarak , bitkisel tasarım uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Bu alanda doğal vejetasyonda yer alan bitkiler yanı sıra, geofitler de kullanılmıştır. Alan çevresinde sulama sistemi tesis edilmiştir. Özelikle bölgenin taşları alana getirilmiş ve tekniğine uygun olarak vadi boyunca yerleştirilmiştir. Bu alana önümüzdeki yıllarda da ülkemizin değişik bölgelerinden karakterize taşlar getirilerek, etiketlenip bir Jeoloji Parkına dönüştürülmesi hedeflenmektedir. Ayrıca sukkulentler ve tıbbi bitkiler, kurakçıl otsu bitkiler ve tabanda sucul bitkiler zamanla bu alanda oluşturulacaktır.
Doğu Anadolu Bölgesi yaklaşık 500 endemik bitki sayısı ile ülkemizde Akdeniz Bölgesinden sonra ikinci sıradadır. Bu bitkiler arasında geofitler önemli yer tutmaktadır. İris sp., Tulipa sp, Fritellaria sp, türleri arasında endemik olanlar biyoçeşitliliğe önemli katkı sağlamaktadır. Bu yıl Avrupa'lı turistlerin Kapıkule sınır kapısında bölgeden yurt dışına kaçak yolla bu
bitkilerin soğanlarını kaçırmak üzere iken yakalanmaları ulusal ve yerel basında yer almıştır. Bu durum doğal kaynak değerlerinin önemini ve korunmasının ne kadar zorunlu bir durum aldığını göstermektedir. Ayrıca kamuoyunun konuyu gündemde tutması da çevre duyarlılığı açsından sevindiricidir. Bu bitkilerin doğaya zarar vermeden toplanarak, bahçemizde bir doğal geofit ve endemik bitkiler bahçesi oluşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
2011 Üniversiade Kış Olimpiyatları kapsamında bir koleksiyon bahçesi yapılmıştır. Yerli ve yabancı 100'ün üzerinde üniversite rektörleri Üniversiade Bahçesine ağaç dikmişlerdir. Ayrıca bu alanın yakınında bir protokol yolu tasarlanmış, bu alana üniversitemizde gerçekleştirilen bilimsel kongre anısına ağaç dikilmiş ve etiketlenmiştir. Bu yola aynı zamanda devlet büyükleri (Cumhurbaşkanımız adına genel sekreteri, TBMM başkanı, çok sayıda bakan, YÖK başkanı, yerel idareciler, bilim adamları, sivil toplum örgütleri vb) günün anısına ağaç dikmişlerdir. Bu güne kadar halkın ve kente gelen ziyaretçilerin uğrak yeri olan bahçe, yaz aylarında kentte yapılan düğün ve sünnet törenleri için açık hava fotoğraf stüdyosu görevi üstlenmektedir.
Bahçenin yapımı için dönemin rektörü sayın Prof. Dr. Yaşar SÜTBEYAZ projeye inanarak destek vermiş, alanın peyzaj proje tasarımı ve uygulaması Prof.Dr. Hasan YILMAZ tarafından yapılmış ve uygulamaya geçirilmeye başlanmıştır. Mevcut rektörümüz sayın Prof.Dr. Hikmet KOÇAK projenin devam ettirilmesi ve yeni alanların oluşturulması için son 3 yıldan beri projeye büyük destek vermektedir. Kendilerine projeye inanarak destek verdiklerinden dolayı şükranlarımı sunmak isterim. Projenin uygulama aşamasında çok değerli hocam Prof Dr. İlçin ASLANBOĞA (Ege Üniv. Peyzaj Mim. Böl.) zaman zaman yerinde uygulamalara katılmıştır. Ayrıca Ziraat Fakültesi Dekanlığı yönetimi ile üniversitemiz genel sekreterliği, Peyzaj Mimarlığı akademik personeli, bahçemizde yaz stajlarını yapan çok değerli Peyzaj Mimarlığı öğrencileri, satın alma işlemlerini gerçekleştiren personeller, bahçede görev yapan hizmetli personel de proje uygulamalarında her zaman yanımızda yer almış olup kendilerine teşekkür ediyorum. Yaklaşık 5 yıldan beri proje nedeniyle kendilerine yeterince zaman ayıramadığım çok değerli aileme de teşekkürü bir borç bilirim.


